Start
Omhoog

  Artikel 9

Balthazar, terrorist of martelaar?

Balthazar Gerards. Wie kent hem niet en het antwoord lijkt eenvoudig op bovenstaande vraag. Een moordenaar, die onze ‘Vader des Vaderlands’ heeft vermoord om politieke en religieuze redenen, is toch duidelijk een terrorist. Maar er waren ook mensen, die hem een held en martelaar vonden, omdat hij de wereld bevrijdde van een ketter, die ook nog eens de koning niet trouw was.

Op 10 juli 1584 klonk tussen een en twee uur ’s middags een pistoolschot in het Prinsenhof in Delft. Prins Willem van Oranje had de lunch met zijn vrouw Louise de Coligny, zijn dochters Marie, Anne en Emilie, zijn zuster Gravin von Schwarzburg en de burgemeester van Leeuwarden Rombout Uilenburg in de eetzaal – de huidige historische zaal - genoten. Bij de deur van de eetzaal stond François Guyon de prins op te wachten. De prins verwachtte François, want hij kwam zoals afgesproken reispapieren ophalen. François trok echter een met drie kogels geladen vuursteenslot ruiterpistool en schoot de prins met één schot dood. Twee kogels verlieten het lichaam van de prins en de twee gaten zitten nog steeds in de muur waar dit gebeurde. François vluchtte richting Schoolpoort naar zijn paard, dat bij de poort op hem stond te wachten. Voor hij de stad kon verlaten werd hij door de bewakers gepakt.

Bron: Gemeentearchief Delft. Gravure door Frans Hogenberg, 14-7-1584; De marteling van Balthazar Gerards met 12 regelig Duits vers.François Guyon, die op een kamer in ‘de Diamant’ op de hoek van de Choorstraat en Paapestraat woonde, heette in werkelijkheid Balthazar Gerards. Hij was in 1557 geboren en was dus zevenentwintig jaar toen hij de moord pleegde. Zijn ouders waren Jean Gérard en Barbe d’Emskerque en ze woonden in Vuillafans in de Franche-Comté in Frankrijk. Zijn vader was een tamelijk belangrijk man in Vuillafans en was notaris, rechter en slotvoogd. De familie van zijn moeder komt oorspronkelijk uit Nederland en hebben in de omgeving van Dordrecht gewoond. Een voorkomende naam was bijvoorbeeld Van Eemskercke. Balthazar studeerde rechten en kreeg een zeer streng katholieke opvoeding. De familie stond bekend als zeer Spaansgezind. Balthazar groeit op in een omgeving, waarin bij hem een grote haat jegens de ketter Willem van Oranje groeit. Als in 1580 Willem van Oranje in de ban gedaan wordt en daarin een beloning van 25.000 gouden kronen wordt uitgeloofd voor degene die hem om het leven brengt, is dit voor Balthazar een bevestiging dat voor hem hier een gerechtvaardigde taak ligt. Als we hierbij in aanmerking nemen, dat van beide kanten de politieke moord in die tijd veelvuldig werd toegepast, is het niet eens zo’n gek voornemen. Het was trouwens een wens, die hij als twintigjarige jongen al had uitgesproken.

Het bleef niet bij plannen maken, want in februari 1582 vertrok Balthazar uit zijn geboorteland om het vonnis te gaan voltrekken. Na de nodige omzwervingen, die niet geheel ongevaarlijk waren, weet hij steeds dichter bij het opstandige gebied te komen. In mei 1584 kwam hij in Delft aan. Hij probeerde onder de naam Guyon toegang tot het hof van de Prins te krijgen. Na een protestantse aanval op Besançon in 1575 werden daarna door katholieke repressie veel protestanten omgebracht, waaronder de zogenaamde ‘vader’ van François. Willem van Oranje kende dit verhaal als Bruggraaf van Besançon en kreeg vertrouwen in deze man. Een tegenvaller was, dat Willem van Oranje hem met een boodschap naar Frankrijk stuurde. Toen de hertog van Parma overleed, kreeg Balthazar opdracht met spoed een aantal brieven naar Delft te brengen. Bezweet en vuil van de reis zat hij in het wachtlokaal in het Prinsenhof te wachten. Hij deed zijn koppel met daaraan zijn wapens af en blies even uit. Tot zijn stomme verbazing vroeg een bediende of hij meteen mee wilde komen. De bediende bracht hem naar de Prins en Balthazar staat voor het eerst in zijn leven oog in oog met zijn tegenstander. Hij realiseerde zich, dat hij hier een enorme kans miste, want zijn wapens lagen nog in het wachtlokaal.

Balthazar deed tijdens zijn verblijf in Delft zijn uiterste best bij iedereen in een goed blaadje te komen en als een godvruchtige protestant over te komen. Hij wilde graag in het Prinsenhof werken, maar daar wilde men niets van weten. Hij kreeg weer een opdracht om documenten naar Frankrijk te brengen. Hij was zo brutaal om geld voor nieuwe reiskleren te vragen. Daar kocht hij twee pistolen voor. Toen hij zijn reispapieren kwam ophalen, wist hij op de hierboven beschreven manier Willem van Oranje dood te schieten.

In de gevangenis van het ‘Steen’ werd hij gemarteld om te achterhalen, wie er allemaal in het complot zaten. Op 14 juli 1584 werd hij op een schavot op de Markt voor het stadhuis, zoals op de gravure van Frans Hogeberg is te zien, terechtgesteld. Eerst werd zijn rechterhand met een gloeiend ijzer afgeknepen. Met hete tangen werden daarna stukken vlees uit zijn lichaam gerukt, hetgeen een vreselijke stank veroorzaakte. Hierna werd Balthazar Gerards gevierendeeld. Zijn vier lichaamsdelen werden bij de poorten van de windrichtingen opgehangen en zijn hoofd werd op een spies bij de Schoolpoort gezet.

Sybrand de Jong

(Postiljon, 12 februari 2004)

Ingezonden bericht naar aanleiding van dit artikel.

Deze brief is naar aanleiding van het artikel 'Balthazar, terrorist of martelaar' van Sybrand de Jong in de Postiljon van donderdag 12 februari 2004.

Met veel interesse las ik dit artikel. De aanduiding van onder andere de drie oudste, met name genoemde dochters van Willem I die ook deelnamen aan het noenmaal, was voor mij nieuw. Ik meende altijd dat het de dochtertjes van Charlotte, prinses van Bourbon, Willems derde vrouw, waren. Er is echter een punt dat nadere toelichting behoeft. Gerards doodde niet de prins met een schot. Volgens de lijkschouwer, dr. Pieter van Foreest, zijn lijfarts, die in opdracht van de Staten-Generaal sectie verrichtte, was een klein schot in het linkergedeelte van de borstkas ingeslagen.De prins heeft flink bloedverlies geleden, maar zijn hart is niet geraakt. Dat verklaart ook dat de prins nog in staat was te leiden, volgens zijn Franse hofpredikant De Villiens "Mijn God, ontferm u over mij en over dit arme volk" of iets dergelijks. Door zijn knechten terug gedragen in de eetzaal, stierf de prins in de armen van zijn lievelingszuster Catharina, gravin van Schwarzburg-Armstadt. Nadat zij hem gevraagd had of hij zijn ziel overgaf aan zijn Schepper. Waarop hij met 'ja' antwoordde. Dr. Van Foreest heeft hem daarna gebalsemd. De beide andere kogels gingen langs het lichaam en ketsten tegen de muur, waardoor zij twee blutsen veroorzaakten.Nadat de prinses Louise van Oranje met de kleine Frederik Hendrik afgereisd was naar Den Haag en haar intrek nam in 'Het oude hof', het latere paleis 'Voordeinete' werd Het Prinsenhof in Delft voor diverse doeleinden gebruikt. Veel mensen hebben in de loop der tijd de blutsen met zakmessen en zo voort bewerkt om stukjes mee te nemen. Hierdoor ontstonden er grote gaten.

F.H. van den Bergh

(Postiljon, 18 maart 2004)

Copyright © 2004  Delft Projects & Consultancy. Alle rechten voorbehouden.

Artikel 1 Artikel 2 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Artikel 8 Artikel 9 Artikel 10 Artikel 11 Artikel 12 Artikel 13 Artikel 14 Artikel 15 Artikel 16 Artikel 17 Artikel 18 Artikel 19